Sarf: takrorlash qo'llanmasi
1. Kalima va uning qismlari
Kalima - ma'no anglatadigan so'z. U uch qismga bo'linadi:
| Qism | Ta'rifi | Misol |
|---|---|---|
| Fe'l (فِعْلٌ) | Uch zamondan biriga bog'langan holda ma'no anglatadi | ضَرَبَ (urdi) |
| Ism (اِسْمٌ) | Zamonga bog'lanmasdan ma'no anglatadi | رَجُلٌ (erkak), قَلَمٌ (qalam) |
| Harf (حَرْفٌ) | O'zi alohida ma'no bermaydi, boshqa so'zga muhtoj | مِنْ ، عَنْ ، إِلَى |
Ism ikki xil bo'ladi:
- Jomid - undan boshqa so'z yasalmaydi (رَجُلٌ).
- Masdar - undan fe'l va boshqa ismlar yasaladi (ضَرْبٌ "urish").
2. Fe'lning bo'linishi
Harflar soniga ko'ra:
- Sulosiy - o'zagi 3 harf (ضَرَبَ)
- Ruboiy - o'zagi 4 harf (زَلْزَلَ)
Qo'shimcha harf bor-yo'qligiga ko'ra:
- Mujarrad - faqat o'zak harflari (ضَرَبَ)
- Mazid - o'zakka harf qo'shilgan (أَكْرَمَ ، قَاتَلَ)
Vazn (mezon): o'zak harflari فَ ، عَ ، لَ bilan belgilanadi.
- 1-harf = fo (ف)
- 2-harf = ayn (ع)
- 3-harf = lom (ل)
Sulosiy mujarradning 6 bobi
| Bob | Moziy - Muzore' | Misol |
|---|---|---|
| 1 | فَعَلَ - يَفْعِلُ | ضَرَبَ - يَضْرِبُ |
| 2 | فَعَلَ - يَفْعُلُ | نَصَرَ - يَنْصُرُ |
| 3 | فَعَلَ - يَفْعَلُ | فَتَحَ - يَفْتَحُ |
| 4 | فَعِلَ - يَفْعَلُ | عَلِمَ - يَعْلَمُ |
| 5 | فَعِلَ - يَفْعِلُ | حَسِبَ - يَحْسِبُ |
| 6 | فَعُلَ - يَفْعُلُ | كَرُمَ - يَكْرُمُ |
Bizning mavzu: 1-bob. Moziyda ayn fathali, muzore'da ayn kasrali.
3. Fe'lning 7 turi (o'zak harflariga qarab)
Illat harflari: و ، ي ، ا
| # | Turi | Belgisi | Misol (1-bob) | Ma'nosi |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Sahih | Illat harfi ham, bir xil ikki harf ham yo'q | ضَرَبَ - يَضْرِبُ | urmoq |
| 2 | Muzoaf | Ayn va lom bir xil harf | فَرَّ - يَفِرُّ (asli فَرَرَ) | qochmoq |
| 3 | Misol | Fo o'rnida illat harfi | وَثَبَ - يَثِبُ | sakramoq |
| 4 | Ajvaf | Ayn o'rnida illat harfi | بَاعَ - يَبِيعُ (asli بَيَعَ) | sotmoq |
| 5 | Noqis | Lom o'rnida illat harfi | رَمَى - يَرْمِي (asli رَمَيَ) | otmoq |
| 6 | Lafif | Ayn va lom illat (yonma-yon) | رَوَى - يَرْوِي (asli رَوَيَ) | rivoyat qilmoq |
| 7 | Multaviy | Fo va lom illat (ajralgan) | وَحَى - يَحِي (asli وَحَيَ) | yashirin so'zlamoq, vahiy keltirmoq |
Eslab qolish: Lafif = o'rta + oxir (رَوَى). Multaviy = bosh + oxir (وَحَى ، وَقَى ، وَشَى). Multaviyning amri bitta harf bo'ladi: حِ ، قِ.
Nomlarning ma'nosi:
- Muzoaf = "ikkilangan"
- Misol = "o'xshash" (moziyi sahihga o'xshaydi, o'zgarmaydi)
- Ajvaf = "ichi bo'sh" (o'rtasi illat)
- Noqis = "nuqsonli" (oxiri ba'zan tushadi)
- Lafif = "o'ralgan"
- Multaviy = "buralgan"
4. 14 sig'a (shaxslar)
Har bir fe'l shakli 14 shaxsda tuslanadi: 6 g'oib (u, ular), 6 muxotab (sen, siz), 2 mutakallim (men, biz).
| # | Sig'a nomi | Olmosh | Moziy | Muzore' | Tarjima |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Vohid muzakkar g'oib | هُوَ | ضَرَبَ | يَضْرِبُ | u (erkak) urdi / uradi |
| 2 | Tasniya muzakkar g'oib | هُمَا | ضَرَبَا | يَضْرِبَانِ | ikkisi (erkak) |
| 3 | Jam' muzakkar g'oib | هُمْ | ضَرَبُوا | يَضْرِبُونَ | ular (erkaklar) |
| 4 | Vohida muannasa g'oiba | هِيَ | ضَرَبَتْ | تَضْرِبُ | u (ayol) |
| 5 | Tasniya muannas g'oiba | هُمَا | ضَرَبَتَا | تَضْرِبَانِ | ikkisi (ayol) |
| 6 | Jam' muannas g'oiba | هُنَّ | ضَرَبْنَ | يَضْرِبْنَ | ular (ayollar) |
| 7 | Vohid muzakkar muxotab | أَنْتَ | ضَرَبْتَ | تَضْرِبُ | sen (erkak) |
| 8 | Tasniya muzakkar muxotab | أَنْتُمَا | ضَرَبْتُمَا | تَضْرِبَانِ | ikkingiz (erkak) |
| 9 | Jam' muzakkar muxotab | أَنْتُمْ | ضَرَبْتُمْ | تَضْرِبُونَ | sizlar (erkaklar) |
| 10 | Vohida muannasa muxotaba | أَنْتِ | ضَرَبْتِ | تَضْرِبِينَ | sen (ayol) |
| 11 | Tasniya muannas muxotaba | أَنْتُمَا | ضَرَبْتُمَا | تَضْرِبَانِ | ikkingiz (ayol) |
| 12 | Jam' muannas muxotaba | أَنْتُنَّ | ضَرَبْتُنَّ | تَضْرِبْنَ | sizlar (ayollar) |
| 13 | Mutakallim vohid | أَنَا | ضَرَبْتُ | أَضْرِبُ | men |
| 14 | Mutakallim ma'al g'ayr | نَحْنُ | ضَرَبْنَا | نَضْرِبُ | biz |
Tez tanish belgilari:
- Moziy oxiri: ـَ ، ـَا ، ـُوا ، ـَتْ ، ـَتَا ، ـْنَ ، ـْتَ ، ـْتُمَا ، ـْتُمْ ، ـْتِ ، ـْتُنَّ ، ـْتُ ، ـْنَا
- Muzore' boshi: أَنَيْتُ harflari (أ ، ن ، ي ، ت)
- يَـ = u (erkak), ular
- تَـ = u (ayol) yoki sen, siz
- أَ = men
- نَـ = biz
5. Sarfi sag'ir: Google Sheet jadvali ustunlari
Jadval ustunlari (o'ngdan chapga) va pastki qatordagi ismlar:
| # | Shakl | Arabcha nomi | Qanday yasaladi | Misol | Ma'nosi |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Moziy ma'lum | الْفِعْلُ الْمَاضِي الْمَعْلُومُ | فَعَلَ | ضَرَبَ | urdi |
| 2 | Moziy majhul | الْفِعْلُ الْمَاضِي الْمَجْهُولُ | 1-harf zamma, oxirgidan oldingisi kasra: فُعِلَ | ضُرِبَ | urildi |
| 3 | Muzore' ma'lum | الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ الْمَعْلُومُ | أَنَيْتُ harfi + يَفْعِلُ | يَضْرِبُ | uradi |
| 4 | Muzore' majhul | الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ الْمَجْهُولُ | Muzore' harfi zamma, oxirgidan oldingisi fatha: يُفْعَلُ | يُضْرَبُ | uriladi |
| 5 | Ism foil | اِسْمُ الْفَاعِلِ | فَاعِلٌ | ضَارِبٌ | uruvchi |
| 6 | Ism maf'ul | اِسْمُ الْمَفْعُولِ | مَفْعُولٌ | مَضْرُوبٌ | urilgan |
| 7 | Jahd ma'lum | الْفِعْلُ الْجَحْدُ الْمَعْلُومُ | لَمْ + muzore', oxiri jazm | لَمْ يَضْرِبْ | urmadi |
| 8 | Jahd majhul | الْفِعْلُ الْجَحْدُ الْمَجْهُولُ | لَمْ + majhul muzore' | لَمْ يُضْرَبْ | urilmadi |
| 9 | Nafy ma'lum | الْفِعْلُ النَّفْيُ الْمَعْلُومُ | لَا + muzore', oxiri o'zgarmaydi | لَا يَضْرِبُ | urmaydi |
| 10 | Nafy majhul | الْفِعْلُ النَّفْيُ الْمَجْهُولُ | لَا + majhul muzore' | لَا يُضْرَبُ | urilmaydi |
| 11 | Amr ma'lum (hozir) | الْأَمْرُ الْحَاضِرُ | تَضْرِبُ dan ت olinadi, hamza qo'shiladi, oxiri jazm | اِضْرِبْ | ur! |
| 11 | Amr ma'lum (g'oib) | الْأَمْرُ لِلْغَائِبِ الْمَعْلُومُ | لِـ + muzore', jazm | لِيَضْرِبْ | ursin |
| 12 | Amr majhul | الْأَمْرُ لِلْغَائِبِ الْمَجْهُولُ | لِـ + majhul muzore', jazm | لِيُضْرَبْ | urilsin |
| 13 | Nahy ma'lum | النَّهْيُ الْمَعْلُومُ | لَا + muzore', jazm | لَا تَضْرِبْ | urma! |
| 14 | Nahy majhul | النَّهْيُ الْمَجْهُولُ | لَا + majhul muzore', jazm | لَا تُضْرَبْ | urilma! |
| 15 | Ism zamon va makon | اِسْمُ الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ | مَفْعِلٌ (noqisda مَفْعَلٌ) | مَضْرِبٌ | uradigan joy, payt |
| 16 | Ism ola | اِسْمُ الْآلَةِ | مِفْعَالٌ yoki مِفْعَلٌ | مِضْرَابٌ | urish asbobi |
| 17 | Ism tafzil | اِسْمُ التَّفْضِيلِ | أَفْعَلُ | أَضْرَبُ | ko'proq uruvchi |
Jahd, nafy va nahy farqi:
- لَمْ = o'tgan zamon inkori (urmadi). Oxiri jazm.
- لَا + ُ = hozirgi/kelasi zamon inkori (urmaydi). Oxiri o'zgarmaydi.
- لَا + jazm = taqiq, buyruq inkori (urma!). Faqat ت bilan (muxotab).
Jazm nima qiladi:
- Oxiridagi zammani sukunga aylantiradi: يَضْرِبُ → يَضْرِبْ.
- ـَانِ ، ـُونَ ، ـِينَ dagi ن ni tushiradi: يَضْرِبَانِ → لَمْ يَضْرِبَا.
- ـْنَ (ayollar) dagi ن tushmaydi: لَمْ يَضْرِبْنَ.
- Oxiri illat harfi bo'lsa, illat harfini tushiradi: يَرْمِي → لَمْ يَرْمِ.
Ismlarning ko'plik shakllari (ضَرَبَ misolida)
| Shakl | Shakllari |
|---|---|
| Ism foil | ضَارِبٌ ، ضَارِبَانِ ، ضَارِبُونَ ، ضَارِبَةٌ ، ضَارِبَتَانِ ، ضَارِبَاتٌ |
| Ism maf'ul | مَضْرُوبٌ ، مَضْرُوبَانِ ، مَضْرُوبُونَ ، مَضْرُوبَةٌ ، مَضْرُوبَتَانِ ، مَضْرُوبَاتٌ |
| Ism zamon/makon | مَضْرِبٌ ، مَضْرِبَانِ ، مَضَارِبُ |
| Ism ola | مِضْرَابٌ ، مِضْرَابَانِ ، مَضَارِيبُ |
| Ism tafzil | أَضْرَبُ ، أَضْرَبَانِ ، أَضْرَبُونَ ، ضُرْبَى ، ضُرْبَيَانِ ، ضُرْبَيَاتٌ |
| Amr hozir | اِضْرِبْ ، اِضْرِبَا ، اِضْرِبُوا ، اِضْرِبِي ، اِضْرِبَا ، اِضْرِبْنَ |
6. Fellar: sarfi sag'ir
Tartib: moziy ma'lum, moziy majhul, muzore' ma'lum, muzore' majhul, ism foil, ism maf'ul, jahd, jahd majhul, nafy, amr hozir, amr g'oib majhul, nahy, ism zamon/makon, ism ola, ism tafzil.
6.1. Sahih: ضَرَبَ - يَضْرِبُ (urmoq)
| Moziy | Moziy majhul | Muzore' | Muzore' majhul | Ism foil | Ism maf'ul |
|---|---|---|---|---|---|
| ضَرَبَ | ضُرِبَ | يَضْرِبُ | يُضْرَبُ | ضَارِبٌ | مَضْرُوبٌ |
| Jahd | Jahd majhul | Nafy | Amr | Amr majhul | Nahy |
|---|---|---|---|---|---|
| لَمْ يَضْرِبْ | لَمْ يُضْرَبْ | لَا يَضْرِبُ | اِضْرِبْ | لِيُضْرَبْ | لَا تَضْرِبْ |
| Ism makon | Ism ola | Ism tafzil |
|---|---|---|
| مَضْرِبٌ | مِضْرَابٌ | أَضْرَبُ |
Qoida: hech qanday o'zgarish yo'q. Barcha boshqa turlar shu namunaga solishtiriladi.
1-mashq fellari ham sahih, xuddi ضَرَبَ kabi tuslanadi:
| Fe'l | Ma'no | Muzore' | Ism foil | Ism maf'ul | Jahd | Amr | Nahy |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| صَبَرَ | sabr qildi | يَصْبِرُ | صَابِرٌ | مَصْبُورٌ | لَمْ يَصْبِرْ | اِصْبِرْ | لَا تَصْبِرْ |
| غَفَرَ | kechirdi | يَغْفِرُ | غَافِرٌ | مَغْفُورٌ | لَمْ يَغْفِرْ | اِغْفِرْ | لَا تَغْفِرْ |
| جَلَسَ | o'tirdi | يَجْلِسُ | جَالِسٌ | مَجْلُوسٌ | لَمْ يَجْلِسْ | اِجْلِسْ | لَا تَجْلِسْ |
Ism makon: مَصْبِرٌ ، مَغْفِرٌ ، مَجْلِسٌ.
6.2. Muzoaf: فَرَّ - يَفِرُّ (qochmoq), masdari فِرَارٌ
| Moziy | Moziy majhul | Muzore' | Muzore' majhul | Ism foil | Ism maf'ul |
|---|---|---|---|---|---|
| فَرَّ | فُرَّ | يَفِرُّ | يُفَرُّ | فَارٌّ | مَفْرُورٌ |
| Jahd | Jahd majhul | Nafy | Amr | Amr majhul | Nahy |
|---|---|---|---|---|---|
| لَمْ يَفِرَّ / يَفِرِّ / يَفْرِرْ | لَمْ يُفَرَّ | لَا يَفِرُّ | فِرَّ / فِرِّ / اِفْرِرْ | لِيُفَرَّ | لَا تَفِرَّ |
| Ism makon | Ism ola | Ism tafzil |
|---|---|---|
| مَفِرٌّ | مِفْرَارٌ | أَفَرُّ |
Moziy 14 sig'a: فَرَّ ، فَرَّا ، فَرُّوا ، فَرَّتْ ، فَرَّتَا ، فَرَرْنَ ، فَرَرْتَ ، فَرَرْتُمَا ، فَرَرْتُمْ ، فَرَرْتِ ، فَرَرْتُمَا ، فَرَرْتُنَّ ، فَرَرْتُ ، فَرَرْنَا
Muzore' 14 sig'a: يَفِرُّ ، يَفِرَّانِ ، يَفِرُّونَ ، تَفِرُّ ، تَفِرَّانِ ، يَفْرِرْنَ ، تَفِرُّ ، تَفِرَّانِ ، تَفِرُّونَ ، تَفِرِّينَ ، تَفِرَّانِ ، تَفْرِرْنَ ، أَفِرُّ ، نَفِرُّ
Qoidalar:
- Idg'om - bir xil ikki harf yonma-yon kelsa, birinchisi sukunli, ikkinchisi harakatli bo'lsa, birinchisi ikkinchisiga qo'shiladi (shadda). فَرَرَ → فَرَّ.
- Birinchi harf harakatli bo'lsa, avval uning harakati tashlanadi yoki oldingi sukunli harfga beriladi. يَفْرِرُ → يَفِرُّ (kasra ف ga o'tdi).
- Idg'om ochiladi (fakk) - ikkinchi harf sukun olsa: ـْتُ ، ـْنَا ، ـْنَ oldidan. Shuning uchun فَرَرْتُ ، يَفْرِرْنَ.
- Jazm va amrda 3 xil o'qish mumkin: fatha (يَفِرَّ), kasra (يَفِرِّ), ochiq (يَفْرِرْ).
- Ism maf'ulda idg'om yo'q, chunki ikki ر orasida و bor: مَفْرُورٌ.
6.3. Misol: وَثَبَ - يَثِبُ (sakramoq)
| Moziy | Moziy majhul | Muzore' | Muzore' majhul | Ism foil | Ism maf'ul |
|---|---|---|---|---|---|
| وَثَبَ | وُثِبَ | يَثِبُ | يُوثَبُ | وَاثِبٌ | مَوْثُوبٌ |
| Jahd | Jahd majhul | Nafy | Amr | Amr majhul | Nahy |
|---|---|---|---|---|---|
| لَمْ يَثِبْ | لَمْ يُوثَبْ | لَا يَثِبُ | ثِبْ | لِيُوثَبْ | لَا تَثِبْ |
| Ism makon | Ism ola | Ism tafzil |
|---|---|---|
| مَوْثِبٌ | مِيثَابٌ | أَوْثَبُ |
Moziy: sahihdek, o'zgarishsiz: وَثَبَ ، وَثَبَا ، وَثَبُوا ، وَثَبَتْ ... وَثَبْتُ ، وَثَبْنَا
Muzore' 14 sig'a: يَثِبُ ، يَثِبَانِ ، يَثِبُونَ ، تَثِبُ ، تَثِبَانِ ، يَثِبْنَ ، تَثِبُ ، تَثِبَانِ ، تَثِبُونَ ، تَثِبِينَ ، تَثِبَانِ ، تَثِبْنَ ، أَثِبُ ، نَثِبُ
Qoidalar:
- Muzore' harfining fathasi bilan ayn kasrasi orasida qolgan و tushadi: يَوْثِبُ → يَثِبُ.
- Majhulda kasra yo'q, shuning uchun و qoladi: يُوثَبُ.
- Amr تَثِبُ dan yasaladi: ت olinadi, birinchi harf harakatli, hamza kerak emas: ثِبْ.
- Sukunli و dan oldin kasra kelsa, و ي ga aylanadi: مِوْثَابٌ → مِيثَابٌ.
- Ism foil, maf'ul, makon, tafzilda و o'z joyida: وَاثِبٌ ، مَوْثُوبٌ ، مَوْثِبٌ ، أَوْثَبُ.
6.4. Ajvaf: بَاعَ - يَبِيعُ (sotmoq)
| Moziy | Moziy majhul | Muzore' | Muzore' majhul | Ism foil | Ism maf'ul |
|---|---|---|---|---|---|
| بَاعَ | بِيعَ | يَبِيعُ | يُبَاعُ | بَائِعٌ | مَبِيعٌ |
| Jahd | Jahd majhul | Nafy | Amr | Amr majhul | Nahy |
|---|---|---|---|---|---|
| لَمْ يَبِعْ | لَمْ يُبَعْ | لَا يَبِيعُ | بِعْ | لِيُبَعْ | لَا تَبِعْ |
| Ism makon | Ism ola | Ism tafzil |
|---|---|---|
| مَبِيعٌ | مِبَاعٌ | أَبْيَعُ |
Moziy 14 sig'a: بَاعَ ، بَاعَا ، بَاعُوا ، بَاعَتْ ، بَاعَتَا ، بِعْنَ ، بِعْتَ ، بِعْتُمَا ، بِعْتُمْ ، بِعْتِ ، بِعْتُمَا ، بِعْتُنَّ ، بِعْتُ ، بِعْنَا
Muzore' 14 sig'a: يَبِيعُ ، يَبِيعَانِ ، يَبِيعُونَ ، تَبِيعُ ، تَبِيعَانِ ، يَبِعْنَ ، تَبِيعُ ، تَبِيعَانِ ، تَبِيعُونَ ، تَبِيعِينَ ، تَبِيعَانِ ، تَبِعْنَ ، أَبِيعُ ، نَبِيعُ
Qoidalar:
- Qalb - harakatli ي (yoki و) dan oldin fatha kelsa, alifga aylanadi: بَيَعَ → بَاعَ.
- Naql (harakat ko'chishi) - illat harfining harakati oldingi sukunli harfga o'tadi: يَبْيِعُ → يَبِيعُ ، يُبْيَعُ → يُبَاعُ.
- Iltiqo sokinayn (ikki sukun to'qnashuvi) - illat harfi tushadi: بَاعْتُ → بِعْتُ ، لَمْ يَبِيعْ → لَمْ يَبِعْ ، بِيعْ → بِعْ.
- Moziyda tushgan harf ي bo'lsa, birinchi harfga kasra beriladi: بِعْتُ.
- Moziy majhul: بُيِعَ → بِيعَ (ي kasrasi ب ga o'tdi).
- Ism foilda illat harfi hamzaga aylanadi: بَايِعٌ → بَائِعٌ.
- Ism maf'ul: مَبْيُوعٌ → مَبِيعٌ.
- Ism ola مِفْعَلٌ vaznida: مِبَاعٌ ، مِبَاعَانِ ، مَبَائِعُ. Ism tafzilda o'zgarish yo'q: أَبْيَعُ.
6.5. Noqis: رَمَى - يَرْمِي (otmoq)
| Moziy | Moziy majhul | Muzore' | Muzore' majhul | Ism foil | Ism maf'ul |
|---|---|---|---|---|---|
| رَمَى | رُمِيَ | يَرْمِي | يُرْمَى | رَامٍ | مَرْمِيٌّ |
| Jahd | Jahd majhul | Nafy | Amr | Amr majhul | Nahy |
|---|---|---|---|---|---|
| لَمْ يَرْمِ | لَمْ يُرْمَ | لَا يَرْمِي | اِرْمِ | لِيُرْمَ | لَا تَرْمِ |
| Ism makon | Ism ola | Ism tafzil |
|---|---|---|
| مَرْمًى | مِرْمًى | أَرْمَى |
Moziy 14 sig'a: رَمَى ، رَمَيَا ، رَمَوْا ، رَمَتْ ، رَمَتَا ، رَمَيْنَ ، رَمَيْتَ ، رَمَيْتُمَا ، رَمَيْتُمْ ، رَمَيْتِ ، رَمَيْتُمَا ، رَمَيْتُنَّ ، رَمَيْتُ ، رَمَيْنَا
Muzore' 14 sig'a: يَرْمِي ، يَرْمِيَانِ ، يَرْمُونَ ، تَرْمِي ، تَرْمِيَانِ ، يَرْمِينَ ، تَرْمِي ، تَرْمِيَانِ ، تَرْمُونَ ، تَرْمِينَ ، تَرْمِيَانِ ، تَرْمِينَ ، أَرْمِي ، نَرْمِي
Qoidalar:
- Harakatli ي dan oldin fatha kelsa alifga aylanadi: رَمَيَ → رَمَى.
- Ko'plik و va ta'nis ت oldidan alif tushadi: رَمَيُوا → رَمَوْا ، رَمَيَتْ → رَمَتْ.
- Taskin - ي ustidagi zamma og'ir, tashlanadi: يَرْمِيُ → يَرْمِي.
- Ko'plik و dan oldin ي tushadi: يَرْمِيُونَ → يَرْمُونَ.
- Jazm va amrda ي tushadi: لَمْ يَرْمِ ، اِرْمِ ، لَا تَرْمِ.
- Ism foil: رَامِيٌ → رَامٍ (ال bilan: الرَّامِي).
- Ism maf'ul: مَرْمُويٌ → مَرْمِيٌّ (و ي ga aylanib idg'om bo'ladi).
- Ism makon doim مَفْعَلٌ: مَرْمًى. Ism ola: مِرْمًى ، مِرْمَيَانِ ، مَرَامٍ (kitobda ikkinchi variant ham bor: مِرْمَاءٌ, unda zoid alifdan keyingi ي hamzaga aylanadi).
Diqqat: تَرْمِينَ ikki sig'ada bir xil yoziladi: 10 (sen, ayol) va 12 (sizlar, ayollar). 10-da ي o'zakniki tushib, ي ko'rsatkich qolgan; 12-da ي o'zakniki, ن ayollar belgisi.
6.6. Lafif: رَوَى - يَرْوِي (rivoyat qilmoq, so'z naql qilmoq)
| Moziy | Moziy majhul | Muzore' | Muzore' majhul | Ism foil | Ism maf'ul |
|---|---|---|---|---|---|
| رَوَى | رُوِيَ | يَرْوِي | يُرْوَى | رَاوٍ | مَرْوِيٌّ |
| Jahd | Jahd majhul | Nafy | Amr | Amr majhul | Nahy |
|---|---|---|---|---|---|
| لَمْ يَرْوِ | لَمْ يُرْوَ | لَا يَرْوِي | اِرْوِ | لِيُرْوَ | لَا تَرْوِ |
| Ism makon | Ism ola | Ism tafzil |
|---|---|---|
| مَرْوًى | مِرْوَاءٌ | أَرْوَى |
Qoida: faqat oxirgi harf (lom) uchun noqis qoidalari ishlaydi. O'rtadagi و o'zgarmaydi. Tuslanishi xuddi رَمَى kabi.
6.7. Multaviy: وَحَى - يَحِي (yashirin so'zlamoq, vahiy keltirmoq)
| Moziy | Moziy majhul | Muzore' | Muzore' majhul | Ism foil | Ism maf'ul |
|---|---|---|---|---|---|
| وَحَى | وُحِيَ | يَحِي | يُوحَى | وَاحٍ | مَوْحِيٌّ |
| Jahd | Jahd majhul | Nafy | Amr | Amr majhul | Nahy |
|---|---|---|---|---|---|
| لَمْ يَحِ | لَمْ يُوحَ | لَا يَحِي | حِ | لِيُوحَ | لَا تَحِ |
| Ism makon | Ism ola | Ism tafzil |
|---|---|---|
| مَوْحًى | مِيحَاءٌ | أَوْحَى |
Qoida: ikki qoida birga ishlaydi.
- Boshidagi و uchun misol qoidasi (muzore'da tushadi): يَوْحِي → يَحِي.
- Oxiridagi ي uchun noqis qoidasi (jazmda tushadi): لَمْ يَحِ.
- Natijada amr bitta harf: حِ.
Xuddi shunday: وَقَى - يَقِي (saqlamoq) → amri قِ ، ism foili وَاقٍ ، maf'uli مَوْقِيٌّ.
7. Majhul (bajaruvchisi aytilmagan fe'l)
Majhul - ishni kim qilgani aytilmaydi: ضَرَبَ "urdi" → ضُرِبَ "urildi".
7.1. Yasalishi
| Shakl | Ma'lum | Majhul | Qanday yasaladi |
|---|---|---|---|
| Moziy | ضَرَبَ | ضُرِبَ | 1-harf zamma, oxirgidan oldingi harf kasra (فُعِلَ) |
| Muzore' | يَضْرِبُ | يُضْرَبُ | Muzore' harfi zamma, oxirgidan oldingi harf fatha (يُفْعَلُ) |
| Jahd | لَمْ يَضْرِبْ | لَمْ يُضْرَبْ | لَمْ + majhul muzore', jazm |
| Nafy | لَا يَضْرِبُ | لَا يُضْرَبُ | لَا + majhul muzore' |
| Amr | لِيَضْرِبْ | لِيُضْرَبْ | لِـ + majhul muzore', jazm (majhulda اِفْعِلْ shakli yo'q) |
| Nahy | لَا تَضْرِبْ | لَا تُضْرَبْ | لَا + majhul muzore', jazm |
Majhul asosan mutaaddiy (to'ldiruvchi oladigan) fe'llardan yasaladi: ضَرَبَ ، بَاعَ ، رَمَى. فَرَّ va وَثَبَ lozim. Jadvalda ularning majhuli shakl sifatida beriladi, amalda harf bilan ishlatiladi: فُرَّ مِنْهُ "undan qochildi".
Tez tanish:
- Birinchi harf zamma, oxirgidan oldingisi kasra → moziy majhul.
- Muzore' harfi zamma (يُـ تُـ أُ نُـ), oxirgidan oldingisi fatha → muzore' majhul.
7.2. Majhulning 14 sig'asi
Sahih: ضَرَبَ
- Moziy: ضُرِبَ ، ضُرِبَا ، ضُرِبُوا ، ضُرِبَتْ ، ضُرِبَتَا ، ضُرِبْنَ ، ضُرِبْتَ ، ضُرِبْتُمَا ، ضُرِبْتُمْ ، ضُرِبْتِ ، ضُرِبْتُمَا ، ضُرِبْتُنَّ ، ضُرِبْتُ ، ضُرِبْنَا
- Muzore': يُضْرَبُ ، يُضْرَبَانِ ، يُضْرَبُونَ ، تُضْرَبُ ، تُضْرَبَانِ ، يُضْرَبْنَ ، تُضْرَبُ ، تُضْرَبَانِ ، تُضْرَبُونَ ، تُضْرَبِينَ ، تُضْرَبَانِ ، تُضْرَبْنَ ، أُضْرَبُ ، نُضْرَبُ
Muzoaf: فَرَّ
- Moziy: فُرَّ ، فُرَّا ، فُرُّوا ، فُرَّتْ ، فُرَّتَا ، فُرِرْنَ ، فُرِرْتَ ، فُرِرْتُمَا ، فُرِرْتُمْ ، فُرِرْتِ ، فُرِرْتُمَا ، فُرِرْتُنَّ ، فُرِرْتُ ، فُرِرْنَا
- Muzore': يُفَرُّ ، يُفَرَّانِ ، يُفَرُّونَ ، تُفَرُّ ، تُفَرَّانِ ، يُفْرَرْنَ ، تُفَرُّ ، تُفَرَّانِ ، تُفَرُّونَ ، تُفَرِّينَ ، تُفَرَّانِ ، تُفْرَرْنَ ، أُفَرُّ ، نُفَرُّ
Misol: وَثَبَ
- Moziy: وُثِبَ ، وُثِبَا ، وُثِبُوا ، وُثِبَتْ ، وُثِبَتَا ، وُثِبْنَ ، وُثِبْتَ ، وُثِبْتُمَا ، وُثِبْتُمْ ، وُثِبْتِ ، وُثِبْتُمَا ، وُثِبْتُنَّ ، وُثِبْتُ ، وُثِبْنَا
- Muzore': يُوثَبُ ، يُوثَبَانِ ، يُوثَبُونَ ، تُوثَبُ ، تُوثَبَانِ ، يُوثَبْنَ ، تُوثَبُ ، تُوثَبَانِ ، تُوثَبُونَ ، تُوثَبِينَ ، تُوثَبَانِ ، تُوثَبْنَ ، أُوثَبُ ، نُوثَبُ
Ajvaf: بَاعَ
- Moziy: بِيعَ ، بِيعَا ، بِيعُوا ، بِيعَتْ ، بِيعَتَا ، بِعْنَ ، بِعْتَ ، بِعْتُمَا ، بِعْتُمْ ، بِعْتِ ، بِعْتُمَا ، بِعْتُنَّ ، بِعْتُ ، بِعْنَا
- Muzore': يُبَاعُ ، يُبَاعَانِ ، يُبَاعُونَ ، تُبَاعُ ، تُبَاعَانِ ، يُبَعْنَ ، تُبَاعُ ، تُبَاعَانِ ، تُبَاعُونَ ، تُبَاعِينَ ، تُبَاعَانِ ، تُبَعْنَ ، أُبَاعُ ، نُبَاعُ
Noqis: رَمَى
- Moziy: رُمِيَ ، رُمِيَا ، رُمُوا ، رُمِيَتْ ، رُمِيَتَا ، رُمِينَ ، رُمِيتَ ، رُمِيتُمَا ، رُمِيتُمْ ، رُمِيتِ ، رُمِيتُمَا ، رُمِيتُنَّ ، رُمِيتُ ، رُمِينَا
- Muzore': يُرْمَى ، يُرْمَيَانِ ، يُرْمَوْنَ ، تُرْمَى ، تُرْمَيَانِ ، يُرْمَيْنَ ، تُرْمَى ، تُرْمَيَانِ ، تُرْمَوْنَ ، تُرْمَيْنَ ، تُرْمَيَانِ ، تُرْمَيْنَ ، أُرْمَى ، نُرْمَى
Lafif: رَوَى - noqis kabi: رُوِيَ ، رُوُوا ... / يُرْوَى ، يُرْوَوْنَ ... / لَمْ يُرْوَ
Multaviy: وَحَى - و qaytadi, oxiri noqis kabi: وُحِيَ ... / يُوحَى ، يُوحَوْنَ ... / لَمْ يُوحَ
7.3. Majhuldagi o'zgarishlar
| Turi | Asli | Hozirgi | Nima bo'ldi |
|---|---|---|---|
| Muzoaf | فُرِرَ | فُرَّ | 1-ر ning kasrasi tashlandi, idg'om |
| Muzoaf | يُفْرَرُ | يُفَرُّ | 1-ر ning fathasi ف ga o'tdi, idg'om |
| Muzoaf | فُرِرْتُ | فُرِرْتُ | 2-ر sukunli, idg'om qilinmaydi |
| Misol | يُوْثَبُ | يُوثَبُ | Kasra yo'q, و tushmaydi (ma'lumdan farqi shu) |
| Ajvaf | بُيِعَ | بِيعَ | ب zammasi tashlandi, ي kasrasi ب ga o'tdi |
| Ajvaf | يُبْيَعُ | يُبَاعُ | ي fathasi ب ga o'tdi, ي alifga aylandi |
| Ajvaf | بُيِعْتُ | بِعْتُ | Ikki sukun, ي tushdi |
| Ajvaf | لَمْ يُبْيَعْ | لَمْ يُبَعْ | يُبَاعْ: ikki sukun, alif tushdi |
| Noqis | رُمِيُوا | رُمُوا | Zamma ي ga og'ir, ي tushdi, م kasrasi zammaga aylandi |
| Noqis | يُرْمَيُ | يُرْمَى | Harakatli ي, oldi fatha: alifga aylandi |
| Noqis | يُرْمَيُونَ | يُرْمَوْنَ | ي alifga aylanib, و bilan to'qnashib tushdi, fatha qoldi |
| Noqis | لَمْ يُرْمَى | لَمْ يُرْمَ | Jazmda alif tushdi |
Diqqat (ajvaf): بِعْتُ ، بِعْنَ ma'lum va majhulda bir xil yoziladi. Farqi aslida: ma'lum بَيَعْتُ (sotdim), majhul بُيِعْتُ (sotildim). Qaysi biri ekanini gapdan aniqlaysan.
Diqqat (noqis): ma'lum يَرْمُونَ (u zammasi bilan), majhul يُرْمَوْنَ (و sukunli, oldi fatha).
8. I'lol qoidalari: bitta jadvalda
| # | Qoida | Asli | Hozirgi | Turi |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Idg'om: bir xil ikki harf qo'shiladi | فَرَرَ | فَرَّ | muzoaf |
| 2 | Harakat oldingi sukunli harfga ko'chib, idg'om | يَفْرِرُ | يَفِرُّ | muzoaf |
| 3 | Ikkinchi harf sukun olsa idg'om qilinmaydi | فَرَرْتُ | فَرَرْتُ (o'zgarishsiz) | muzoaf |
| 4 | Ya fatha va kasra orasidagi و tushadi | يَوْثِبُ | يَثِبُ | misol |
| 5 | Sukunli و dan oldin kasra: و → ي | مِوْثَابٌ | مِيثَابٌ | misol |
| 6 | Harakatli ي/و, oldi fatha: → alif | بَيَعَ | بَاعَ | ajvaf |
| 7 | Harakat ko'chishi (naql) | يَبْيِعُ | يَبِيعُ | ajvaf |
| 8 | Ikki sukun: illat harfi tushadi | بَاعْتُ | بِعْتُ | ajvaf |
| 9 | Ism foilda illat harfi → hamza | بَايِعٌ | بَائِعٌ | ajvaf |
| 10 | Harakatli ي, oldi fatha: → alif | رَمَيَ | رَمَى | noqis |
| 11 | Zamma ي ga og'ir, tashlanadi (taskin) | يَرْمِيُ | يَرْمِي | noqis |
| 12 | Ko'plik و dan oldin ي tushadi | يَرْمِيُونَ | يَرْمُونَ | noqis |
| 13 | Jazmda oxirgi illat harfi tushadi | لَمْ يَرْمِيْ | لَمْ يَرْمِ | noqis, lafif, multaviy |
| 14 | و va ي yonma-yon: و → ي, idg'om | مَرْمُويٌ | مَرْمِيٌّ | noqis |
| 15 | Zoid alifdan keyin ي → hamza (ism olaning 2-varianti) | مِرْمَايٌ | مِرْمَاءٌ | noqis |
| 16 | Majhul: zamma tashlanib, ي kasrasi ko'chadi | بُيِعَ | بِيعَ | ajvaf |
| 17 | Majhul: fatha ko'chib, ي alifga | يُبْيَعُ | يُبَاعُ | ajvaf |
| 18 | Majhul: ي alifga aylanadi | يُرْمَيُ | يُرْمَى | noqis |
| 19 | Majhul: ko'plik و dan oldin ي tushadi | رُمِيُوا | رُمُوا | noqis |
9. Imtihonda so'zni tahlil qilish
5 qadam
- O'zakni top: qo'shimchalarni olib tashla (يَـ تَـ أَ نَـ ، مَـ مِـ ، ـُوا ـْتُ ـْنَا ، لَمْ لَا لِـ). 3 harf qolmasa, yo'qolgani illat harfi.
- Turini aniqla:
- shadda oxirida → muzoaf
- و boshida bor yoki tushgan → misol
- o'rtada ا / ي yoki o'rtasi yo'q → ajvaf
- oxirida ى / ي yoki oxiri yo'q → noqis
- o'rta + oxir illat → lafif
- bosh + oxir illat, amri bitta harf → multaviy
- Shaklini vazndan aniqla (5-bo'lim jadvali). Ma'lummi yoki majhulmi: birinchi harfga qara (7-bo'lim).
- Sig'asini aniqla (4-bo'lim belgilari).
- Aslini ayt va qoidani nomla (7.3 va 8-bo'limlar).
Javob shabloni
[So'z]: "[ma'nosi]". O'zagi [3 harf], [turi], 1-bob. [Shakli], [sig'asi]. Aslida [asli] edi, [qoida] sababli [hozirgi] bo'ldi.
Misol:
بِعْتُ: "men sotdim". O'zagi ب ي ع, ajvaf, 1-bob. Moziy ma'lum, mutakallim vohid. Aslida بَيَعْتُ edi. ي harakatli, oldi fathali bo'lgani uchun alifga aylandi. Alif bilan sukunli ع to'qnashdi, alif tushdi. Tushgan harf ي bo'lgani uchun ب ga kasra berildi: بِعْتُ.
10. Sinov
Har biriga shablon bo'yicha javob ber. Javoblar pastda.
- وَثَبُوا
- يُرْمَى
- فَارٌّ
- لَا تَبِعْ
- مَوْثُوبٌ
- بِعْنَ
- لَمْ يَفِرَّ
- أَرْمَى
- يَرْوِي
- لِيَثِبْ
Majhul:
- ضُرِبْتُ
- فُرِرْنَا
- يُوثَبُونَ
- بِيعَتْ
- رُمُوا
- لَمْ يُبَعْ
Javoblar
| # | So'z | Ma'nosi | Turi | Shakli | Asli va qoidasi |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | وَثَبُوا | ular sakradilar | misol | moziy ma'lum, jam' muzakkar g'oib | O'zgarish yo'q: misolning moziyi sahihdek |
| 2 | يُرْمَى | otiladi | noqis | muzore' majhul, vohid muzakkar g'oib | يُرْمَيُ: harakatli ي, oldi fatha, alifga aylandi |
| 3 | فَارٌّ | qochuvchi | muzoaf | ism foil | فَارِرٌ: 1-ر kasrasi tashlandi, idg'om |
| 4 | لَا تَبِعْ | sotma! | ajvaf | nahy ma'lum, vohid muzakkar muxotab | لَا تَبِيعْ: ikki sukun, ي tushdi |
| 5 | مَوْثُوبٌ | sakralgan | misol | ism maf'ul | O'zgarish yo'q: و fatha va sukun bilan, tushmaydi |
| 6 | بِعْنَ | ular (ayollar) sotdilar | ajvaf | moziy ma'lum, jam' muannas g'oiba (majhulda ham shunday: sotildilar) | بَيَعْنَ → بَاعْنَ: ikki sukun, alif tushdi, ب ga kasra |
| 7 | لَمْ يَفِرَّ | qochmadi | muzoaf | jahd ma'lum, vohid muzakkar g'oib | لَمْ يَفْرِرْ: idg'om, 3 xil o'qiladi (يَفِرَّ ، يَفِرِّ ، يَفْرِرْ) |
| 8 | أَرْمَى | ko'proq otuvchi (yaxshiroq mergan) | noqis | ism tafzil | أَرْمَيُ: harakatli ي, oldi fatha, alifga aylandi |
| 9 | يَرْوِي | rivoyat qiladi | lafif | muzore' ma'lum, vohid muzakkar g'oib | يَرْوِيُ: zamma ي ga og'ir, tashlandi |
| 10 | لِيَثِبْ | sakrasin | misol | amr g'oib ma'lum | لِيَوْثِبْ: ya fatha va kasra orasidagi و tushdi |
| 11 | ضُرِبْتُ | men urildim | sahih | moziy majhul, mutakallim vohid | O'zgarish yo'q: فُعِلَ vazni |
| 12 | فُرِرْنَا | bizdan qochildi (shakl sifatida: biz qochildik) | muzoaf | moziy majhul, mutakallim ma'al g'ayr | 2-ر sukunli, idg'om qilinmaydi |
| 13 | يُوثَبُونَ | ular ustidan sakraladi | misol | muzore' majhul, jam' muzakkar g'oib | و tushmaydi, chunki kasra yo'q |
| 14 | بِيعَتْ | u (ayol) sotildi | ajvaf | moziy majhul, vohida muannasa g'oiba | بُيِعَتْ: zamma tashlandi, ي kasrasi ب ga o'tdi |
| 15 | رُمُوا | ular otildi | noqis | moziy majhul, jam' muzakkar g'oib | رُمِيُوا: zamma ي ga og'ir, ي tushdi, م kasrasi zammaga aylandi |
| 16 | لَمْ يُبَعْ | sotilmadi | ajvaf | jahd majhul, vohid muzakkar g'oib | لَمْ يُبْيَعْ → لَمْ يُبَاعْ: ikki sukun, alif tushdi |
Manbalar: "Mukammal sarf darsligi" (46, 53, 70, 74, 83, 91, 97-betlar), "Ibodulloh ahrorov ustozning yengil sarf kitobi" (8-9-betlar), darslik 56-57-betlar (ضَرَبَ jadvali).